TCK 155 – Madde Metni: Türk Ceza Kanunu’nun “Güveni kötüye kullanma” suçunu düzenleyen 155. maddesi şöyledir: “(1) Başkasına ait olup da, muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyedliği kendisine devredilmiş olan mal üzerinde, kendisinin veya başkasının yararına olarak zilyetliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunan veya bu devir olgusunu inkâr eden kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezasıyla cezalandırılır. (2) Bu suçun, meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin gereği olarak tevdi olunan eşya üzerinde ya da ne sebeple olursa olsun başkasının mallarını idare etme yetkisinin gereği olarak tevdi edilmiş eşya üzerinde işlenmesi halinde, bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üçbin güne kadar adlî para cezası verilir.” . Madde Gerekçesi (Eski-Yeni Karşılaştırmalı): 765 sayılı eski TCK döneminde “emniyeti suiistimal” adıyla düzenlenen bu suç, yeni TCK’da Madde 155’te hem basit hem nitelikli haliyle tek maddede toplanmıştır . Yeni kanunda fiil örneklerinin eski düzenlemeye kıyasla genişletildiği belirtilmiştir. Özellikle eski kanundaki belli sayıda hareketle sınırlı düzenleme yerine, 5237 sayılı TCK’da zilyetliğin devri amacına aykırı her türlü tasarruf suç kapsamına alınmıştır . Böylece suç tipi eskiye göre daha kapsayıcı hale getirilmiştir. Suçun Tanımı Güveni kötüye kullanma, zilyetliği devralınmış bir mala ilişkin suçtur. Kanuni tanım, “başkasına ait olup muhafaza veya kullanım için devredilen mal üzerinde, devri amacı dışında tasarrufta bulunma veya devir olgusunu inkâr etme” fiillerini düzenler . Yani suç, mal sahibinin rızasıyla teslim edilen eşyanın, amaç dışı kullanımı veya geri verme yükümlülüğünün inkar edilmesiyle işlenir. Korunan hukuki değer hem malın mülkiyeti hem zilyetliğe dayalı güven ilişkisi olarak görülür . Unsurlar Mağdur (Mağdur): Malların gerçek sahibi ya da zilyetliğini devredene karşı suç işlenir . Mal sahibi veya önceki zilyet suçun mağdurudur. Fail: Malın zilyetliğini kazanan kişidir; yani devredilen malı teslim alan taraf . Fail, malları teslim edenle yaptığı sözleşme uyarınca belli yükümlülük altındadır . Cisim (Failin Devraldığı Mal): Suçun konusu her türlü taşınır veya taşınmaz maldır; emanet veya kamu malı da olabilir. Ancak suçun oluşabilmesi için fiilen zilyetliğin hukuka uygun biçimde devredilmiş olması gerekir. Örneğin mağazada saat denerken şüpheli koşmak dolandırıcılık değil, hırsızlık suçudur . Fiil Unsuru: Seçimlik iki hareket vardır: (a) Devri amaç dışı tasarrufta bulunma, yani malı amaçlanan kullanım dışında kullanma; (b) Devir olgusunu inkâr etme, yani teslim alındığını reddetme . Tasarrufta bulunma fiilinin özel hukuk anlamındaki “tasarruf işlemi” olarak anlaşılması gerektiği doktrinde tartışılmıştır. Kusur Unsuru: Kast şarttır. Fail, devredilen mal üzerindeki tasarrufun yetkisi dışında olduğunu bilerek hareket etmelidir. Doktrinde vurgulanan temel nokta, kastın çoğunlukla mal iadesinin istenmesi aşamasında sonradan ortaya çıkmasıdır . Objektif Unsur Sağlayan Koşullar: Mallar daha önce sahibinin veya zilyedinin müsaadeli tasarrufundayken hukuka uygun şekilde devredilmiş olmalıdır. Eğer zilyetlik devri yoksa suç 1 2 3 4 5 6 • 7 • 8 9 • 10 • 11 12 • 13 • 1 oluşmaz (durum hırsızlıkla sonuçlanır) . Ayrıca, suçun basit halinde taksir (kusur) kabul edilmez; failin yanlış anlaması bile kastlı sayılabilir. Teşebbüs, İştirak, İçtima Güveni kötüye kullanma suçu tamamlanmadan, yani amaç dışı tasarruf veya inkar gerçekleşmeden önce suç tamamlanmaz. Bu suç teşebbüse müsait değildir . Yani yarım kalan girişim söz konusu olmaz. Birden fazla kişinin eyleme katılması halinde ise iştirak hükümleri uygulanır (azmettiren veya yardım eden sorumlu tutulur). Aynı eylemle başka suçlar işlenmişse içtima hükümlerine bakılır; örneğin hileli teslimat halinde güveni kötüye kullanma ile dolandırıcılık unsurları bir arada değerlendirilebilir. Nitelikli Hâller Güveni kötüye kullanmanın nitelikli haller TCK m.155/2’de düzenlenmiştir. Bunlar: - Hizmet Nedeniyle GKK: Suç, malı teslim alan kişiyle mal sahibinin sürekli bir iş/hizmet ilişkisi varsa oluşur (örn. tamir işçisi, kuru temizlemeci vb.). Hizmet ilişkisinde sürekli bir ücret veya çıkar karşılığında mal teslimi sözkonusu olmalıdır. - Ticaret veya Meslek/Sanat Nedeniyle GKK: Ticari veya mesleki ilişki çerçevesinde teslim edilen malın amaç dışı kullanımı bu suçu oluşturur . Örneğin bir nakliyeciye teslim edilen eşyanın yanlış amaçla kullanılması. - Yetki Çerçevesinde Tevdi Edilen Malda GKK: Başkasının mallarını yönetme yetkisi verilen kişiye teslim edilen malın kötüye kullanılması halinde suç oluşur . Örneğin mahkeme kararıyla veya vekaletle mal yönetimi verilen kişilerin suistimali. Bu hallerde ceza üst sınırı 7 yıla çıkmakta, ayrıca sanığın rızası aranmaksızın soruşturma yapılabilmektedir. Uygulamada, nitelikli hallerde kovuşturma şikâyete bağlı değildir . Cezalar Güveni kötüye kullanma suçunun cezaları TCK 155’e göre şöyledir: - Basit Hali (m.155/1): 6 aydan 2 yıla kadar hapis ve adlî para cezası . Her iki ceza birlikte verilir. - Nitelikli Hali (m.155/2): 1 yıldan 7 yıla kadar hapis ve 3000 güne kadar adlî para cezası . Bu hallerde de hapis ve adlî para birlikte hükmolunur. - Arttırıcı Sebepler: Suçu işlendiği sırada mağdurun fiile rıza göstermesi veya başka yasal bir hakka dayanması cezayı düşürmez. Aksine, failin özel bir güven ilişkisini kötüye kullanması cezayı ağırlaştırıcı olarak kabul edilmiştir. Şikâyet, Uzlaşma, Zamanaşımı Bu suçun basit şekli şikâyete bağlıdır. Mağdurun ya da zilyedini devreden kişinin şikâyeti olmadan soruşturma başlatılamaz. Şikâyet süresi işlenen fiilin öğrenilmesinden itibaren 6 aydır . Nitelikli hallerde ise suç resmî takibata tabidir; şikayet aranmaksızın kovuşturma yapılabilir . Uzlaştırma hükümleri uygulanır (suç uzlaştırma kapsamındadır) . Yani, suç temel halinde mağdurun şikayetinden sonra uzlaşma süreci işletilerek dava devam edebilir. Zamanaşımı süresi, en yüksek cezaya göre belirlenir: Basit şekil için (2 yıl üst sınır) 8 yıl, nitelikli hal için (7 yıl üst sınır) 15 yıldır . Görevli Mahkeme Güveni kötüye kullanma suçunun yargılaması Asliye Ceza Mahkemesi’nde görülür . 10 12 14 15 16 17 18 19 5 20 21 21 22 23 24 2 Güncel Yargıtay Kararları Önemli Yargıtay içtihatları şunlardır: - Yargıtay Ceza Genel Kurulu (13.02.2020, 2016/1074 E., 2020/96 K.): Kararda, güveni kötüye kullanma ile dolandırıcılık ayrımı yapılmıştır. “Güveni kötüye kullanmada mal teslimi, mağdurun serbest iradesine dayalı olarak gerçekleşir ve suça kast çoğunlukla mal iade aşamasında ortaya çıkar. Dolandırıcılıkta ise mal hileyle teslim alındığı için kast en baştan vardır” denilmiştir . Bu karar, suçun temel farkının kastın oluşma zamanında olduğunu vurgular. - Yargıtay 11. Ceza Dairesi (05.03.2023, 2021/18230 E., 2023/1882 K.): İnşaat malzemesi hırsızlığı şeklinde işlenen olayı da “güveni kötüye kullanma” kapsamında değerlendirmiştir. Mahkeme, şantiye deposundan mal alan işçilerin suçunun, hizmet ilişkisinden dolayı güveni kötüye kullanma suçunu oluşturduğunu kabul etmiştir . Aynı kararda, işlemden sonra uzlaştırma yapılması gerektiği belirtilmiş, ceza değişikliği için uzlaştırma sürecine dönülmüştür . - Yargıtay 11. Ceza Dairesi (05.06.2023, 2021/23358 E., 2023/4784 K.): Dosyada hüküm kurulan sanığın ölümünün ardından verilen beraat kararı Yargıtayca usulden bozulmuştur. Bu kararda, sadece kast unsurunun düşmesi üzerine dava düşürülemeyeceği vurgulanmıştır . (Sanığın ölümü dolayısıyla kamu davasının düşürülüp düşürülmeyeceği değerlendirilmiştir.) Doktrin Görüşleri Hukukçular görüş birliği içinde olmasa da bazı ortak noktalar vardır: - Ersan Şen: Dolandırıcılıkla karşılaştırmada “kastın zamanlamasının” belirleyici olduğunu söyler. Şen’e göre, dolandırıcılıkta irade en başından sakatlanırken, güveni kötüye kullanmada kast ancak teslimden sonra oluşur . - Koca & Üzülmez: Bu suçu özgü suç olarak tanımlar. Failin meşru zilyetlik kazanmış olması gerektiğini vurgularlar; yani özel hukuk ilişkisi içinde zilyetliğin kurulmuş olması esastır . Zimmet suçunda fail kamu görevlisidir, güveni kötüye kullanmada ise fail özel bir ilişkiye dayanır. Her iki suçta da devri meşru zilyetlik ortak, ancak gerekçe farklıdır . - Özgenç ve Diğerleri: Genelde, güveni kötüye kullanmanın zilyetliği hukuka uygun kazanılan eşyalarda gerçekleşen bir suç olduğu, hırsızlık ve dolandırıcılıktan ayrıldığı belirtilir. (Özgenç’e göre suçta sadece taşınırlar değil taşınmazlar da söz konusu olabilir, literatürde tartışmalıdır.) - Baran Doğan (Av.): Hizmet ilişkilerindeki örneklerle nitelikli halleri ayrıntılı açıklar . Örneğin, tamir için teslim edilen aracın amacı dışında kullanılması hâlinde suçun “hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanma” olduğu belirtilir . Doktrinde ayrıca suçun hem mülkiyet hem güven ilişkisini koruduğu belirtilir . Bu kapsamda “zilyetliğin devri amacı dışında kullanılması” fiili özel hukukta “iade edilecek” anlamına gelse de ceza hukukunda suç sayılır. Avukat Yorumu – Savunma Stratejisi Savunmada aşağıdaki yaklaşımlar değerlendirilebilir: - Zilyetlik İlişkisinin Sorgulanması: Failin gerçekten mal üzerinde devralım hakkı olup olmadığı araştırılmalı; iade amacı açıkça belirlenmemişse suçun oluşmadığı ileri sürülebilir. Örneğin yazılı bir sözleşme yoksa, maddi deliller (teslim tutanağı, senet vb.) kontrol edilmelidir. - Kastın Bulunmadığı İspatı: Failin malı iade etmeye niyetli olduğu veya talep edildiğinde iade edebileceği gösterilebilirse, kastın eksik olduğu ileri sürülebilir. Mazur görülebilecek ihmal veya yanlış anlamalar savunulabilir. - Amaç Dışılığın İspatı Zorluğu: Savunma, tasarruf fiilinin mağdurun rızası dahilinde olduğunu veya meşru amaçla gerçekleştirildiğini iddia edebilir. Örneğin “araç kazası mücbir sebeptir” gibi gerekçeler gösterilebilir. 25 26 27 28 25 9 9 14 29 29 6 3 - Uzlaşmaya Vurgu: Basit hal için mağdurun şikayetini geri çekmesi veya uzlaşma yoluna başvurulması, ceza indirimine ya da davanın düşmesine yol açabilir. Bu süreçte mağdurun zararının tazmini önemlidir. - Diğer Suçlarla Karışma İddialarının Önlendiğini İspat: Suçun başka bir tipte olduğu (örneğin hırsızlık veya dolandırıcılık olduğu) şeklindeki iddialar varsa, olayın niteliği açıkça ortaya konarak güveni kötüye kullanma olarak kalması sağlanmalıdır. Mahkemenin somut olayı doğru değerlendirmesi için bu ayrıma dikkat çekilmelidir. Uygulama Örnekleri İnşaatta Malzeme Suistimali (Yargıtay 11.CD 2023): Bir şantiye işçisi, işverenin deposundan silikon yapıştırıcı alıp özel aracına yüklemiş ve gittiğinde bu eylem “hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanma” suçu olarak nitelendirilmiştir . Örnek uygulamada, iş ilişkisi içindeki bu malzeme alımı amaç dışı kullanımdır. Tamirci Örneği (Doktrin): İşyerine tamir için bırakılan araç, tamirci tarafından izin verilmeyen şekilde kullanılmış ve kaza yaptırmıştır. Bu durumda fail, aracı teslim eden sahibinin güvenini kötüye kullanmış sayılır (hizmet ilişkisi nedeniyle suç oluşur) . Diğer Olay: Örneğin, bir çalışana emanet edilen iş telefonuyla şahsi iş yapılan veya muhasebe malvarlığına aykırı hareket eden çalışanlarda bu suç çoğunlukla gündeme gelir. (Bunlar üzerinden hasar tazminine bakılmalı ve şikayet süreci değerlendirilmelidir.) Pratik Kontrol Listesi Zilyetlik Tevsiki: Malın zilyetliğinin devrinin belgeleri (senet, tutanak) var mı? İlgili sözleşme/mal teslim tutanağında “muhafaza için” ibaresi bulunuyor mu? İrade Unsuru: Failin eylemde açık kastı olduğu kanıtlanabiliyor mu? (Mağdurun şikayeti, tutanaklar, tanık beyanları). Kasdın sonradan oluştuğu gösterilmelidir. Amaç Dışı Tasarruf: Yapılan işlem devri amacına aykırı mı? Örneğin malın iadesi gerekiyorsa, iade yerine başka kullanım var mı? Eylem “tasarrufta bulunma” mı, yoksa mesleğin gereği mi? Nitelikli Hal Şartları: Olaya hizmet, ticaret veya meslek ilişkisi özgülüğü giriyor mu? Eğer “hizmet nedeniyle”se, ilişki sürekli mi ve ücretli mi? Eğer hayırsa basit hal mi? Şikâyet Durumu: Mağdur şikâyetçi mi? Şikayet süresi geçmemiş mi? Şikayet geri çekilebilir (davetiye gibi uzlaşma) mu? Zamanaşımı: Suçun basit ya da nitelikli haline göre dava zamanaşımı süresi kontrol edilmelidir. (Basit: 8 yıl, nitelikli: 15 yıl.) Görevli Mahkeme: Dava Asliye Ceza Mahkemesi’nde mi açılmalı? (Bu, suç malvarlığına karşı suç olduğundan asliye bakar.) Benzer Suçlar: Fiil başka suça (dolandırıcılık, hırsızlık, zimmet) benzetilebilir mi? Savunma buna karşı hazırlanmalı. Sıkça Sorulan Sorular (SSS) Güveni kötüye kullanma suçu nedir? Başkasına ait malın, teslim amacı dışında kullanılması veya teslim alındığını inkar etme yoluyla işlenen suçtur. Yani eşya sahibi ile anlaşarak alınan mal, amaç dışı kullanılırsa suç tamamlanır . Ceza miktarı nedir? Basit şeklinde 6 aydan 2 yıla kadar hapis ve adlî para cezası verilir. Nitelikli hallerde (örneğin hizmet nedeniyle) ceza 1 yıldan 7 yıla kadar hapis ve 3000 güne kadar adlî paradır . Bu suç şikâyete bağlı mıdır? Evet. Basit şekli mağdurun şikayetine tabidir (şikayet süresi 6 aydır) . Nitelikli hallerde (hizmet, meslek vb.) şikayet aranmaz. • 26 • 29 • 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. • 5 • 5 20 • 21 4 Güveni kötüye kullanma ile dolandırıcılığın farkı nedir? Dolandırıcılıkta (TCK 157) mal hileyle teslim edilir, mağdurın iradesi baştan sakatlanır. Güveni kötüye kullanmada ise mal mağdurun isteğiyle verilir, suça kast ancak teslimden sonra başlar . Yargıtay’a göre dolandırıcılıkta irade en başta yanlış yönlendirilirken, güveni kötüye kullanmada kast sonradan oluşur . Suçun görevi mahkemesi neresidir? Malvarlığı suçları genelde Asliye Ceza Mahkemesi yetkilidir. Güveni kötüye kullanma suçunun yargılaması da Asliye Ceza Mahkemesi’nde yapılır . Karşılaştırmalı Değerlendirme: Komşu Suçlarla Güveni Kötüye Kullanma vs Dolandırıcılık: Her ikisi de malvarlığı suçudur, ancak failler farklı şekillerde malı ele geçirir. Dolandırıcılıkta (TCK 157) mağdur hileyle aldatılır ve mal teslim edilir. Güveni kötüye kullanmada ise mağdur meşru iradesiyle malı verir; suçu işlemeyen haksız çıkar değil, teslim amacına aykırı tasarruftur . Dolandırıcılıkta zarar doğrudan hedeflenirken, güveni kötüye kullanmada esasen güven ilişkisi ihlal edilmiş olur. Güveni Kötüye Kullanma vs Zimmet: Zimmet suçu (TCK 247), malı kamusal bir görevle devralan memur veya kamu görevlisi ile ilgilidir. Her ikisinde de malın hukuka uygun devri ortak olsa da, güveni kötüye kullanma özel hukuk ilişkisine dayanır; fail, mağdurla hukuki bir ilişki çerçevesinde zilyetlik kazanır. Zimmette ise failin görevi gereği zilyetlik kazanması şarttır . Güveni Kötüye Kullanma vs Hırsızlık: Hırsızlıkta (TCK 141) fail hiç hukuka uygun bir zilyetlik elde etmeden malı çalar. Oysa güveni kötüye kullanmada mal, failin meşru zilyetliği altındadır; suç, bu yasal zilyetliğin kötüye kullanılmasıyla olur. Örneğin mağazada denediği saati ödemeden kaçan kişi hırsızlığa, ödeyip gezip iade etmeyen kişi güveni kötüye kullanmaya girer . Diğer Suçlarla Karşılaştırma: “Bedelsiz senet kullanma” (TCK 156) gibi somut senet düzenine ilişkin suçlar ile güveni kötüye kullanma arasındaki fark, hileli belge kullanımına karşılık gelen özelliklerdir. Güveni kötüye kullanma daha genel olup farklı ilişkileri kapsar. Ayrıca görev suçu (kamu görevi suistimali) ve kurşaklama gibi diğer suçlarla ortaklık gösterebilir, ancak her halde suçun oluşması yukarıdaki unsurların varlığına bağlıdır. Kaynaklar: Yukarıdaki açıklamalar, TCK 155 ve gerekçesi ile ilgili Kanun Hükmü ve Yargıtay kararları esas alınarak hazırlanmıştır . Doktrindeki görüşler ise başta Ersan Şen, Mahmut Koca ve İlhan Üzülmez gibi ceza hukukçularının eserlerinden derlenmiştir